Verkiezingen 2017: Wat is de economie?

Door mux op maandag 3 oktober 2016 12:45 - Reacties (5)
Categorie: Verkiezingen 2017, Views: 2.308

De economie is het geheel van productie, consumptie en handel van alles wat waarde heeft voor mensen. Maar wat is waarde? Hoe kwantificeer je de waarde van een melkkoe in euro's? Het antwoord op deze vragen is complex, niemand weet echt het antwoord en erger nog: er is geen antwoord. Toch is het nuttig om hier meer over te weten. Hier is een samenvatting van de belangrijkste economische concepten om de verkiezingsprogramma's goed te begrijpen.

Waarde

http://mediacaffeine.com/wp-content/uploads/2013/04/Cost-vs-Value.jpg

Hoe weet je wat iets waard is? Het is niet genoeg om te zeggen dat de nieuwste iPhone 799 euro in de winkel kost; dat is slechts de nominale waarde, ofwel het aantal euro's dat erop staat. Werkelijke waarde (de economische term: Real value) is niet in geld uit te drukken, omdat geld geen constante waarde heeft. We denken hier wel over na; als je 40 000 euro verdient per jaar met je baan, verdien je meer geld en - zo is de gedachte - kun je meer dingen kopen dan iemand die 30 000 euro verdient. Maar als je die 40 000 euro uitgeeft aan een grote berg aardappelen die vervolgens liggen te rotten heb je er niks aan. De waarde van je uitgaven - het geld dat je ergens aan hebt besteed - is extreem laag. Geld is duidelijk niet hetzelfde als waarde.

Daar stopt het niet. Sommige dingen kosten heel veel geld, maar zijn bijna niks waard. Zeldzame metalen zoals goud, platina en iridium hebben maar zeer weinig nuttige toepassingen, maar kosten veel meer dan water of lucht, die ongelooflijk veel waarde hebben maar geen (of nauwelijks) geld kosten. Werk is een ander voorbeeld; wat is de waarde van iemand die voedsel produceert ten opzichte van iemand die alleen met geld heen en weer schuift op de beurs?

http://www.gold-eagle.com/sites/default/files/vronsky060914-8.jpg

Een veelgehoorde uitspraak van politie bij het onderscheppen van grote hoeveelheden drugs is dat deze een 'straatwaarde' hebben van miljoenen, soms wel tientallen of honderden miljoenen. Maar dat betekent niet dat een drugskartel zoveel geld kwijt is; de werkelijke kosten - de hoeveelheid geld die is uitgegeven tijdens de economische activiteit - die in de productie zijn gaan zitten zijn vaak minder dan een procent van de straatwaarde. Grote getallen klinken leuk.

Kortom; waarde is een kneedbaar begrip. Het is een concept dat we toekennen aan van alles in ons leven - zowel materieel als immaterieel - op basis van eindeloos veel factoren. Nut, schaarste, historische prijzen, incidenten, speculatie, ga zo maar door.

Waardeverlies, -opslag en -creatie

Economische activiteit is een term voor alle acties die mensen uitvoeren die iets met waarde doen. Je kunt bijvoorbeeld grondstoffen ontginnen, verwerken en hier producten van maken die je verkoopt. Voordat je begon met ontginning waren er minder spullen, en de spullen die je van de grondstoffen hebt gemaakt hebben de totale waarde van de economie vergroot. Je hebt waarde gecreŽerd. Als het nuttige spullen zijn, natuurlijk.

Want een andere bron van waarde is potentieel vernietigd in dit proces. Het kost tijd, energie en gereedschap om deze activiteit te ondernemen, en deze zaken vertegenwoordigen allemaal waarde. Je hebt pas nettowaarde gecreŽerd als je in totaal minder kosten hebt gemaakt dan baten (inkomsten). Uiteraard is dit compleet subjectief. Vijftig jaar geleden was de toegevoegde waarde van meer auto's veel groter dan onze perceptie van de kosten. Nu dat we een beter begrip en meer aandacht voor het milieu hebben is het waarschijnlijk zo dat de schade die auto's aan het milieu doen groter is dan het economische nut. Zeker in een land als Nederland, waar een hoop mensen bijvoorbeeld kunnen fietsen of met de trein kunnen, en waar mensen even productief zijn - evenveel waarde creŽeren - wanneer ze telewerken versus op een kantoor.

En daar is een belangrijk punt om in te haken; de markt schat de waarde van sommige dingen soms niet goed in. Markten zijn plekken waar economische activiteiten plaatsvinden. Dus zowel een letterlijke markt - winkels, webwinkels, beurzen - als alle andere economische activiteiten bij elkaar. Er bestaan verschillende soorten markten; vraaggestuurde markten (waar producenten proberen te voldoen aan vraag en concurreren op prijs), aanbodgestuurde markten (waar rantsoenen worden ontworpen en iedereen een bepaald aandeel krijgt toegewezen, ongeacht werkelijke vraag), etc. In onze kapitalistische, vraaggestuurde markt wordt niet altijd waarde toegekend aan alles wat werkelijke waarde heeft. ‘Gratis’ zaken zoals lucht, water en andere natuurlijke grondstoffen worden effectief gezien als waardeloos. Eťn van de taken van een overheid is* om kunstmatig waarde toe te kennen aan zaken die wel degelijk doordreunende economische waarde hebben op de lange termijn, ondanks dat ze gratis beschikbaar zijn. Een voorbeeld hiervan is een CO2-taks. Ongemerkt kan aanzienlijke toekomstige waarde vernietigd worden door economische activiteiten die hier geen rekening mee houden.

http://www.rtlnieuws.nl/sites/default/files/styles/landscape_2/public/content/images/2014/01/09/Pensioen%201020_0.jpg?itok=nISMCosj

Waarde kan ook opgeslagen worden, en ook dat is soms complexer dan je op het eerste gezicht denkt. In onze economie gebruiken we geld - euro's, dollars, ponden, etc. - om economische waarde te vertegenwoordigen zodat we gemakkelijk hierin kunnen handelen zonder telkens opnieuw uit te vogelen hoeveel melkkoeien eerlijk zijn om te geven in ruil voor een pak wasverzachter. Maar geld heeft totaal geen constante waarde. Geld is alleen een opslag van waarde in die zin dat het ontworpen is om zo goed mogelijk te helpen met economische activiteit. Maar, het grappige gevolg daarvan is dat geld zelf zo goed als geen intrinsieke waarde heeft. Het is dus een waarde-opslag by proxy. Waarde-opslag neemt dus vaak ook andere vormen aan, in Nederland bijvoorbeeld in vastgoed (huizen, land) en langetermijnfondsen (bijv. pensioenfondsen) - die op hun beurt weer investeren in andere materiŽle zaken.

Het meten van de economie

https://economie.rabobank.com/Global/Publicatie%20afbeeldingen/2015/11%20November/Visie-Nederland/Fig-1.png

Dus, als waarde een kneedbaar begrip is, hoe kunnen we dan zulke harde uitspraken maken over onze economie dat het '1% is gegroeid in het afgelopen kalenderjaar'? Het makkelijke antwoord is dat niemand het precies weet, want je kunt waarde niet makkelijk meten. Echter, je kunt waarde wel vergelijken. Je kunt bijvoorbeeld meten hoeveel geld er totaal is rondgegaan in de economie door alle aankopen plus al het spaargeld en schulden van iedereen bij elkaar op te tellen. En vervolgens kun je kijken hoeveel jouw geld waard is ten opzichte van andere muntsoorten, om het effect van geld dat meer of minder waard wordt (deflatie en inflatie) te corrigeren.

Maar dat is niet genoeg. Economische modellen gaan vaak uit van tientallen verschillende inputs, van echt geld (cash) tot schulden en spaargeld (credit/debet) tot virtuele bezittingen (aandelen, futures, etc.), plus andere maten van economische activiteit zoals loonontwikkeling, werkloosheid, consumentenvertrouwen enz.

En sommige aspecten van de economie zijn veel belangrijker dan anderen voor verschillende mensen. Een goed voorbeeld is Brexit; daar was de waarde van de pond ineens 20% gekelderd. Gezien niet iedereen automatisch een loonsverhoging van 20% kreeg, betekende dat dat het importeren van goederen - van voedsel tot iPhones - ongeveer 20% duurder werd. Maar het kopen van goederen uit het binnenland bleef zo goed als ongewijzigd. Als je als overheid je binnenlandse economische activiteiten wilt stimuleren, is een zwakke munt dus een effectief middel. Omgekeerd; als je sterk afhankelijk bent van import (doordat je land zelf niet genoeg productie heeft bijvoorbeeld), is dit een groot probleem.

De rol van de overheid in de economie

Hier wordt het pas echt interessant. Want er is geen duidelijke, fundamentele rol weggelegd voor de overheid in de economie. Ondanks dat ik reeds heb gesproken over zaken als een CO2-taks, is dit een relatief recente en beperkte rol van de overheid die nog bijna nergens serieus wordt uitgevoerd. Sommige mensen zijn van mening dat de overheid helemaal geen rol zou moeten spelen in de economie, en dat de economie (vaak gesymboliseerd door 'de markt', oftewel alle economische activiteit) zichzelf moet redden. Immers, specifiek vraaggestuurde, kapitalistische markten zijn goed in het optimaliseren van productie. Dit is het idee achter Anarcho-kapitalisme, met zijn iets minder extreme broertje Economisch Libertarisme.



Aan de andere kant van het spectrum staat de aanbodeconomie, ofwel planeconomie. Dit is geen synoniem voor communisme, maar de enige communistische systemen in de wereld waren en zijn planeconomieŽn. Communisme zegt namelijk alleen dat er geen eigendom bestaat; alle grondstoffen, materialen, fabrieken, huizen, alles is in gelijke mate van iedereen. Dat is een principe dat ook zonder planeconomie zou kunnen werken, maar in de praktijk is het noodzakelijk voor een overheid om mensen aan te sturen zodat ze doen wat nodig is om het land te laten functioneren.

En in het midden van het spectrum zijn vele gradaties te vinden. Iedere economie in de wereld valt tussen de extremen; sommigen hebben iets meer overheidsbemoeienis, sommigen iets minder, maar de verschillen zijn veel kleiner dan je op het eerste gezicht zou denken (met name als je naar Amerikaanse libertariŽrs en liberalen luistert). In Nederland zijn we op economisch gebied relatief liberaal en op sociaal gebied relatief sterk gestuurd. Nederland heeft een eenvoudig belastingen- en subsidiesysteem dat erg vriendelijk is voor bedrijven bijvoorbeeld. Nederland leeft op internationale handel - zoals gezegd: Rotterdam is ongeveer de enige industrie van belang in het hele land - dus het is belangrijk om regels op dit gebied losjes te houden.

De publieke sector
Maar de overheid stelt niet alleen overkoepelende regels op voor de economie. Iedere overheid is in zekere mate ook zelf een actief onderdeel van de economie; dit heet de publieke sector. Bedrijven en instituten die niet aan de overheid gebonden zijn, noemen we de private sector. Niet alles past even netjes in deze vakjes; de meeste zorginstellingen in Nederland worden ook wel semi-overheids- of semi-publieke instanties genoemd, omdat hier zowel direct zaken door de overheid worden geregeld als wordt gehandeld met puur private bedrijven.

Er zitten voor- en nadelen aan de publieke sector. Overheden kunnen zaken doen die de private sector nooit zou willen doen, zoals het bouwen van infrastructuur voor het hele land. Een heel erg belangrijk voordeel van een grote publieke sector is dat de overheid kan garanderen dat veel geld binnenlands of zelfs aan specifieke bedrijven wordt uitgegeven, zodat de binnenlandse economie sterk wordt gehouden. Immers; het zou best dom zijn om een groot infrastructuurproject zoals een treinontwerp uit te besteden aan een bedrijf uit ItaliŽ dat weliswaar goedkoop leek op papier, maar uiteindelijk een defect product levert. Toch? Hmm... OK, dit is ook ťťn van de nadelen van de publieke sector; marktkrachten die doorgaans goed zijn in het uitvinden wat de meest efficiŽnte oplossing is voor een probleem zijn niet altijd aanwezig. Dit betekent dat projecten die de overheid uitvoert meestal duurder zijn en langzamer worden uitgerold dan wanneer het door de private sector wordt aangepakt.

Maar grappig genoeg is dit zelden echt een probleem. Zelfs projecten die jaren tijdsoverschrijding hebben en twee keer zoveel kosten als aanvankelijk gedacht zijn nog steeds projecten waarbij Nederlandse bedrijven extra omzet draaien, de economie stimuleren en voor banen zorgen. Met name in onze sterk geglobaliseerde wereldeconomie is de overheid meestal veel beter in het stimuleren van de economie met overheidsuitgaven dan de private sector, die op jacht naar maximale efficiŽntie maar al te graag banen uitbesteedt aan het buitenland, waar het geld ons niet ten goede komt. De term hiervoor is het fiscal multiplier effect - meer hierover in m’n blog over fiscale zaken.

Niet-fiscale economische activiteit
Naast betaalde/professionele economische activiteit, is er ook een hoop waardecreatie (en -destructie) die niet direct in geld is uit te drukken. Hieronder valt bijvoorbeeld vrijwilligerswerk, mantelzorg en huishoudelijk werk. Maar ook andere delen van de informele economie, zoals zwartwerkers, de schaduweconomie (illegale en andere activiteiten die een negatief imago hebben) en zelfs in zekere mate de natuur en omgeving. Sommige partijen kennen bijzonder grote waarde toe aan dit deel van de economie, bijvoorbeeld de PVV en PvdD.

Vaak wordt de denkfout gemaakt om dit soort activiteiten erg persoonlijk op te vatten; "Natuurlijk moeten we stoppen met het doodknuppelen van zeehondjes, dat is vreselijk!". Echter, de politiek is daar niet voor; dit soort principes hebben vaak solide (of... niet zo solide) economische achtergronden. Mantelzorg is bijvoorbeeld een ontzettend effectieve manier om zorgkosten te reduceren, gezien mantelzorg de noodzaak voor sociale hulpverlening en zelfs ziekenhuisbezoek aan ouderen uitspaart. Ondanks dat iemand wellicht niet betaald wordt voor het zorgen voor zijn of haar ouders, spaart dit de gehele economie tot wel duizenden euro's per dag uit. En doorgaans met een betere kwaliteit van leven, hoewel niet altijd betere medische uitkomsten.

Er bestaat uiteraard ook heel erg effectieve waardedestructie. Natuurrampen zijn het gemakkelijkste voorbeeld. Maar Nederland is ook ťťn van de koplopers in huisinbraken. Een inbraak is ťťn van de beste manieren om waarde te vernietigen; er wordt vaak maar voor enkele tientallen euro’s (verpandingswaarde) gestolen, maar er wordt vaak voor duizenden euro’s aan eigendom vernietigd - om nog niet te spreken van consequentiŽle schade zoals verloren uren van de huiseigenaar, kosten aan de verzekeraar, etc.

De economie van Nederland

Nederland is een ontzettend rijk land, op veel manieren. We hebben de op 16 na grootste economie van de wereld, ondanks dat we op plaats 66 staan qua populatie en 134e qua oppervlak - om een idee te geven van wat dat betekent: we hebben een grotere economie dan Hong Kong en Singapore bij elkaar. Met afstand de grootste reden hiervoor is Royal Dutch Shell; een bedrijf dat in zijn eentje 50% van het BNP van Nederland vertegenwoordigd - hoewel het merendeel hiervan verdiend, uitgegeven en belast wordt in het buitenland (m.n. het Verenigd Koninkrijk). Maar in tegenstelling tot landen als Canada, Saoedi-ArabiŽ, Rusland en Nigeria - waar olieproducten een vergelijkbaar aandeel van de economie uitmaken - is in Nederland ons olie- en gasbelang vrijwel geheel privaat en laag belast, waardoor dalende olieprijzen (vooralsnog) bijna geen invloed hebben gehad op onze economie.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5b/2014_Netherlands_Products_Export_Treemap.png

Na olie is de bankensector ook een aanzienlijk deel van onze economie (ca. 10%), met daarna land- en tuinbouw als fikse inkomstenbron (voornamelijk door de export van bloemen en groente). Overlappend met al deze categorieŽn zijn we ook een groot handelsland; ongeveer een kwart van de economie draait direct of indirect op handel en logistiek. Ondanks dat bijvoorbeeld het Rotterdams Havenbedrijf 'maar' 500 miljoen per jaar omzet (minder dan 1% van ons BNP), brengt alle achterliggende handel en logistiek tientallen miljarden per jaar voor de staat op.

Tot zover de private sector - in de publieke sector (overheidsinkomsten en -uitgaven) zien we uiteraard een compleet ander plaatje. De taak van de overheid is immers niet bankieren of olie winnen. Veruit de meeste overheidsinkomsten komen uit inkomstenbelastingen en -premies. Op plaats twee staan bedrijfsbelastingen. Nederland is niet uniek hierin, maar het moet opgemerkt worden dat in Nederland bedrijven relatief weinig belasting betalen. Dit maakt ons een belastingparadijs voor veel bedrijven (zie ‘Dutch sandwich’), en dit is uiteraard van groot belang voor onze handelseconomie. En niet alleen grote multinationals; Nederland is extreem vriendelijk voor het midden- en kleinbedrijf, gezien ruim 15% van de werkbevolking een eigen bedrijf heeft (inclusief ik).

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/componenten/infographics/miljoenennota-2017/miljoenennota.jpg

Uitgaven kun je min of meer in 3 categorieŽn van gelijke grootte indelen: Zorg, sociale zekerheid en 'de rest'. Nederland heeft momenteel de op drie na duurste zorg in de wereld, na de VS, Zwitserland en Noorwegen - hoewel de kwaliteit van zorg internationaal gezien wel erg goed is. Nederland is extreem sociaal; de sociale vangnetten in Nederland staan doorgaans in de top-5, zoniet direct aan de top. En hetzelfde verhaal gaat op voor de meeste sectoren van publieke uitgaven; we hebben een relatief duur maar ook erg goed en door iedereen (nagenoeg) gratis te volgen onderwijssysteem; we hebben op Japan na de beste weg-, trein-, en waterweginfrastructuur, we hebben het meest betrouwbare elektriciteitsnetwerk, etc. Heel kort gezegd: onze overheid geeft heel veel geld uit, maar we hebben hier ook relatief veel resultaat van.

De informele economie is in Nederland klein, maar aanwezig. Vrijwilligerswerk is lang op zijn retour geweest; minder mensen zijn gratis bezig voor hun sportclub, ouderen, kerk of vakbond dan in de jaren '90. In de laatste jaren is wel het e.e.a. veranderd; met name omdat kinderopvang en mantelzorg voor veel mensen meer prioriteit heeft gekregen en duurder is geworden door wegvallende subsidie van de staat.

De schaduweconomie van Nederland is moeilijk te meten, maar lijkt op zijn retour. Minder mensen werken zwart dan ooit, hoewel zwartwerken nog steeds vele tientallen miljarden euro's per jaar vertegenwoordigt. Illegale activiteiten zoals wiet-, wapen- en mensenhandel vertegenwoordigt slechts enkele miljarden per jaar - georganiseerde criminaliteit is een (relatief) klein probleem vergeleken met hoe het in de jaren ‘90 en eerder was.

Conclusie

Dit is bij lange na geen compleet overzicht van alle concepten en termen in de economie. Ik ben nog niet eens half begonnen met het bespreken van alle aspecten van de Nederlandse economie. Maar dat is ook niet de bedoeling - met deze blogserie probeer ik een fundament te bouwen waar ik op kan terugslaan wanneer we in toekomstige blogs naar de verschillende verkiezingsprogramma's gaan kijken.

Dat betekent ook dat deze blogs in de toekomst waarschijnlijk aanpassingen en toevoegingen krijgen indien noodzakelijk voor een beter begrip van verkiezingsprogramma's.

Oproep: Wil je meehelpen met het schrijven en nakijken van deze blogs? Heb je verstand van financiŽle zaken, sociale zaken, defensie, veiligheid of kiesstelsels? Dan nodig ik je graag uit op m'n google doc met kladversies van blogs in deze serie. DM me je e-mailadres!

Volgende: Verkiezingen 2017: Wat zijn financiŽle zaken? 10-10 Verkiezingen 2017: Wat zijn financiŽle zaken?
Volgende: Verkiezingen 2017 - Introductie 27-09 Verkiezingen 2017 - Introductie

Reacties


Door Tweakers user matroosoft, maandag 3 oktober 2016 15:22

Interessant en informatief! Deze uitgebreide blogs hebben voor mij veel toegevoegde waarde. (pun intended) ;)

[Reactie gewijzigd op maandag 3 oktober 2016 15:23]


Door Tweakers user delirium, maandag 3 oktober 2016 20:44

Zeer interessant, je hebt een prettige manier van uitleggen ben benieuwd naar de rest van de blog serie!

Door Tweakers user jvdmeer, dinsdag 4 oktober 2016 07:33

Goede blog. Zijn er ook nog "blog van de maand"-verkiezingen? Deze wil ik aan dragen.

Door Tweakers user mavamal, dinsdag 4 oktober 2016 10:56

Ik hield mijn hart vast bij de aankondiging van deze serie, en las alles met een beetje angst, maar ik vind het een geslaagde poging tot uitleg! Zonder direct waardeordeel te geven aan een economische richting toch beknopt en duidelijk uitleg gegeven over de fijnere werkingen van de economie.

Door Tweakers user mux, dinsdag 4 oktober 2016 11:27

In de toekomst wordt het wel steeds meer gericht op specifiek Nederlandse politiek, gezien een aantal onderwerpen anders vťťl te uitgebreid worden (dit is al 6 kantjes aan tekst, m'n volgende blog over financiŽn begon als kladversie van 11 kantjes).

Waardeoordelen zijn redelijk nutteloos als je besluitvorming en concepten probeert uit te leggen, want iedereen houdt er andere meningen op over.

Reactie formulier
(verplicht)
(verplicht, maar wordt niet getoond)
(optioneel)

Voer de code van onderstaand anti-spam plaatje in: